Sveta zemlja
 
Sveta zemlja
Sv.Arhangeli Jerusalim
Srpsko monaštvo    
 
  

Srpsko monaštvo u Svetoj Zemlji

(Bez pisanog odobrenja autora tekstova nije dozvoljeno preuzimanje sadržaja portala www.svetazemlja.info u komercijalne svrhe. Za detalje sadržaja i upite pišite na email: njonic@yahoo.com. Zakon o autorskom i srodnim pravima 2009,2011,2012.)// nov.2014

 

 

 

...Manastir Svetih Arhanđela je međutim obnovljen najkasnije 1504. godine i bratstvo ojačano dolaskom srpskih monaha iz manastira Svetog Nikole u Stonu, ali mu stonski dohodak više nije isplaćivan.

Mnogo više podataka o srpskim monasima u Svetoj zemlji sadrže ruski izvori XVI. u sa početka XVII. veka jer su monasi iz Svetih Arhanđela i lavre Svetog Save Osvećenog, kojom su takođe upravljali srpski monasi od 1504. godine, odlazili često u Moskvu da bi dobili pomoć od ruskih careva i boljara.~zz1 S druge strane, ruski kaluđeri i poklonici su dolazili u Jerusalim i uvek nalazili gostoprimstvo u Arhanđelima jer nisu imali u samom gradu svoj manastir.~341 U lavri Svetog Save Osvećenog su imali jedan mali manastir posvećen Svetom Mihailu.

Ruski arhimandrit Leonid Kavelin piše 1867. godine da je ruska pomoć data upravo u znak zahvalnosti za gostoprimstvo ukazano ruskim bogomoljcima u Arhanđelima. Prema Leonidu, Arhanđeli su dobijali pomoć iz Rusije još u prvoj polovini XV. veka. Arhimandrit jerusalimskog manastira Svetih Arhanđela Nifon dobio je u Rusiji bogat prilog.Možda je Nifon u stvari Nikon Jerusalimac, autor Povesti ojerusalimskim crkvama i mestima... kao i Nikandar starac  jerusalimski koji je u tri maha dolazio u Dubrovnik po stonski dohodak: 1422, 1424, i 1431. Nikon je bio i ispovednik Jelene, kćerke kneza Lazara. O Nikonu su pisane posebne studije.

Kao izdašne darodavce Leonid pominje cara Ivana Vasiljevića Groznog i mitropolita Makarija, zahvaljujući kojima je u Arhanđelima podignuta nova trpezarija jer se stara srušila možda zbog zemljotresa, kako tvrdi ruski hadžija Trifon Korebejnikov koji je bio u Jerusalimu 1583. godine. Jedan drugi ruski hadžija, Vasilije Poznjakov, tvrdi da su «prokleti Turci srušili krov» na toj trpezariji.

Ivan Grozni je svojim prilozima omogućio da se uz manastirsku crkvu Svetih Arhanđela podigne sa južne strane paraklis posvećen Svetom Jovanu Preteči. Godine 1559. je Grozni poslao preko sofijskog arhimandrita Genadija bogat prilog «na Istok» za lavru Svetog Save Osvećenog, ali da se ne zaborave i srpski monasi. Tada su, kako piše Leonid, Arapi napadali lavru i oštetili crkvu i ćelije. Sve do 1593. godine ruski vladari su davali priloge za Arhanđele i za lavru, jer su, kako svedoči Trifon Korobejnikov, «u oba manastira jedan iguman, jedna 6paća i blagajna», da u njima stalno žive osamdeset monaha, dok sedamdeset njih su stalno na putu tražeći zaštitu i pomoć ili su u lavrinim metosima ubirali prihode. Arhiepiskop Kalistos tvrdi u svom delu Borbe patrijaraha i bratstva y XVI. u XVII. veku  da je tada u lavri i Arhanđelima kao i u drugim manastirima koji su zavisili od njih, bilo 250 monaha od ukupno 443 u manastirima Jerusalima.

Prema pismu igumana lavre Svetog Save Osvećenog, Gavrila, koje je on odneo u Moskvu 1603. godine, za srpske monahe su nastale teške godine. Lavra je opustela zbog terora «agarjanskog» i njeni monasi su se, po savetu jerusalimskog patrijarha Sofronija, preselili u Jerusalim, u manastir Svetih Arhanđela.Čini se da je car Boris Godunov tada dao poslednji veći prilog, 1000 zlatnika, za obnovu lavre, što, međutim, nije bilo dovoljno.

Na ruskom dvoru su 1605. nastali sukobi te su prekinute veze sa srpskim monasima.Tek se 1636. godine šalju nove molbe Rusiji lavri za pomoć jer monasi «ginu od velikog duga i terora nevernih Arapa».

Srpski kaluđeri i hadžije su tokom XVI. u XVII. veka i dalje dolazili u Svetu Zemlju i nalazili smeštaj u jerusalimskom manastiru Svetih Arhanđela, ostavljajući zapise o svom putovanju u nekoj od manastirskih knjiga, ali su u njima retki podaci o samom manastiru. Neki uopšte ne pominju Arhanđelski manastir u opisu svog putovanja u Svetoj Zemlji. Zato nije neobično što se ni u delu Nikona Jerusalimca iz sredine XV. veka u opisivanju Jerusalima i drugih svetih mesta uopšte ne pominju Arhanđeli niti lavra Svetog Save Osvećenog.

Utoliko je značajnije pisanje dubrovačkog istoričara Jakova Lukarevića koji je opisao boravak svog polubrata Jakova, sveštenika, u Jerusalimu 1590.godine, napominjući da je ovaj posetio manastir Svetih Arhanđela koji je podigao «i santo re di Servia»  u kome postoji «una magnifica libraria». Ne zna se u kojoj prostoriji je bila smeštena ta biblioteka.

Više grčkih, ruskih, francuskih i naših autora XIX. i početka HH. veka ostavili su putopise o boravku u Palestini i opisivali tamošnje manastire. Obimniji su opisi velike lavre Svetog Save Osvećenog nego manastira Svetih Arhanđela u Jerusalimu. Mnogi opisuju teški život srpskih monaha u ovim manastirima, kako zbog gladi, suše, stalnih upada beduina koji su pljačkali i rušili manastirske zgrade i zidine, ali pominju i sukobe između samih monaha, kao i njihove česte nesuglasice sa jerusalimskim patrijarsima.

Prema pisanju jerusalimskog patrijarha Dositeja (1669-1707.), srpski monasi, nastanjeni iz njemu nepoznatih razloga i u neko njemu nepoznato vreme u manastiru Svetih Arhanđela i lavri Svetog Save, bili su potčinjeni pećkom arhiepiskopu i nisu priznavali vlast jerusalimskog patrijarha. Opisuje zatim jedan događaj iz prošlosti. Naime, srpski monasi nisu hteli da plaćaju porez, tražili su odvojeno mesto na pokloničkim mestima, privlačili su u svoj manastir hadžije na štetu jerusalimske patrijaršije, kao i da je njihov iguman došao kod patrijarha sa palicom. Dositej ne objašnjava šta je neobično što je srpski iguman došao sa svojom igumanskom palicom, već samo da se iguman žalio patrijarsima Carigrada, Aleksandrije i Antiohije zbog nepravde koju jerusalimski patrijarh nanosi Srbima. Pomenuta tri patrijarha su presudili da Srbi nisu potčinjeni jerusalimskom patrijarhu. Dositej ih optužuje zbog takve presude i izražava sumnju da su primili srebro od srpskog igumana ili da nisu znali pravo stanje stvari.

O palici srpskog igumana piše i francuski istoričar S. Vele (S. Vailhe) dajući drugačiji opis događaja. Pošto pominje da su Srbi ovladali manastirom Svetog Arhanđela Mihaila, kaže: « Zavisnost, ma bila i samo duhovna, od grčkog patrijarha koji je postavljao i smenjivao po svojoj volji igumane, nije odgovarala nezavisnom i ponosnom duhu slovenskih monaha. Oni su se žalili, ali je brzo došlo do žestokih svađa pa je, kao krajnji argument, arhimandrit (srpski) snažno udario patrijarha palicom.». Vele dalje pominje povoljnu presudu u korist Srba, tj. da su potpuno oslobođeni patrijaršijskog tutorstva.S. Vele zaključuje da je u stvari glavni razlog sukoba to što su srpski monasi privlačili hadžije u svoj manastir, te je jerusalimski patrijarh ostao praznih ruku i da je «na kraju krajeva ispalo da je novac bio uzrok svemu.»

O sukobima srpskih monaha i jerusalimskih patrijaraha pisali su i francuski autori H. Vensen i F. M. Abel: »Ako su Đurđijanci mogli da ostanu u dobrim odnosima s Grcima i pored toga što su se uvukli u samo srce patrijaršije, Grci nisu imali u Srbima ugodne suparnike.»

Kada je 1479. godine zbog epidemije kuge u Jerusalimu srpski manastir opusteo za neko vreme, neki monasi su pomrli, ne zna se koliko, a neki izbegli neznano kud. Kada je epidemija prošla preživeli monasi su se vratili u Arhanđele i njihovo bratstvo je očigledno ojačalo, tako da su 1504. godine sklopili ugovor sa Jerusalimskom patrijaršijom o preuzimanju uprave nad lavrom Svetog Save Osvećenog. Ta lavra je bila najznačajniji isposnički  centar u Palestini. Među zidinama lavre bilo je dvadeset crkava i crkvica, od kojih je najveća bila crkva Blagoveštenja, zatim crkve Svetog Nikole i Svetog Jovana Damaskina.Imala je više metoha ne samo u Svetoj Zemlji, već i na Kipru — manastir Svetog Jovana Zlatoustog i u rumunskom gradu Jašiju — manastir Svetog Đopđa. Lavra je međutim krajem XV. veka ekonomski propala zbog stalnih borbi s nomadima te su je grčki monasi vremenom napustili. Kada su arhanđelski monasi preuzeli upravu nad lavrom, na čelu oba manastira bio je isti srpski iguman.

O ovom veoma značajnom događaju nema pomena u sačuvanim spisima sa teritorije stare srpske države. Pojedini rodoslovi i letopisi iz XVI. veka još samo pominju davnu slavu Nemanjića i njihove građevine u Svetoj Zemlji.~6s~ Iz tih spisa ne saznaje se ništa novo jer se uglavnom ponavljaju opisi iz Danilovog dela Životi kraljeva i arhepiskopa srpskih.

Srpski monasi su obnovili lavru, a očigledno su bili borbeniji i bolje odolevali raznim napadima nego grčki monasi. Ruski arhimandrit Leonid hvali srpske monahe zbog obnove lavre i kaže da zaslužuju opštu blagodarnost pravoslavnih hrišćana.

 

U međuvremenu su Grci ponovo zavladali jerusalimskom patrijaršijom (povremeno su tamo vladali Sirijci iĐurđijanci) te su se ponovili žestoki sukobi između srpskih igumana i grčkih patrijaraha. Patrijarh German 1577. godine se žalio sultanu Muratu III. da su srpski monasi neposlušni. Ovog puta nije bilo podrške iz Carigrada gde su vladali Turci, već je po sultanovom odobrenju sinod proglasio srpske monahe krivim i obavezao ih da se pokore grčkom patrijarhu.

Nisu svi sultani bili protiv srpskih monaha. Sultan Sulejman II. Veličanstveni je izdao dva fermana u vezi lavre i Arhanđela. Godine 1533. naređuje da se u lavri obnovi crkva (ne zna se koja),a 1537. naređuje da monasi iz Arhanđela ne smeju biti uznemiravani u posedu svojih vinograda (verovatno su to bili lavrini metosi).Selim II. je 1568. dozvolio monasima u lavri Svetog Save Osvećenog da budu naoružani da bi se branili od napada beduina. Ovima je sultan naredio da ne smeju sprečavati monahe da sahranjuju svoje pokojnike na groblju koje je bilo izvan zidina lavre. Mehmed III. je fermanom iz 1601. ponovio staru naredbu da arhanđelski monasi ne smeju da budu ometani u posedu svojih vinograda. Sultan Ahmed I. (1603-1612.) dozvolio je da se lavra obnovi i da se sazida odbrambena kula. Na jednom od spratova te kule postojala je mala crkva posvećena Svetom Simeonu — Nemanji, ali su je Grci kasnije pretvorili u crkvu Svetog Simeona Stolpnika. Na prvom spratu je u kamenu uklesan tekst na srpskom jeziku u kome se pominje da je kula dovršena 9. marta 1612. godine.

A. Fotić objavljuje u svom radu Obnova srpskog manastira sv. Save Osvećenog dve sultanske zapovesti kadiji Jerusalima iz 1613. godine u kojima sultan odobrava obnovu lavre pod uslovom da se to uradi prema davnašnjem izgledu i da se ne dozvoli da se podigne više objekata nego što ih je bilo prvobitno.

Za obnovu lavre Srbi nisu imali dosta sredstava iako su još 1604. godine dobili iz Rusije 1000 zlatnika,te su se zadužili kod turskih preduzimača za 50000 groša. Nemajući nikakve mogućnosti da se razduže, srpski monasi su ponudili na prodaju lavru Jermenima, a Arhanđele franjevcima. Grčki patrijarh Teofan je zbog toga bio veoma ozlojeđen, te je uspeo da od moldavskog vojvode Vasila dobije novac te je otkupio 1625. godine lavru za 54000 pijastera.

Grčki autor T. R. Temelis tvrdi da su srpski monasi počeli da napuštaju lavru posle njenog ponovnog propadanja 1602. godine i po savetu patrijarha Sofronija uzeli sve crkvene stvari i prešli u Jerusalim u manastir Svetih Arhanđela.  Grk Antim, sekretar Jerusalimske patrijaršije od 1821. do 1824. godine navodi da su srpski monasi napustili lavru 1623. godine, a da je patrijarh Teofan obnovio lavru 1625. godine. Lavra je i dalje više puta pretrpela veća i manja razaranja u napadima beduina i opet obnavljana.Sadašnji izgled lavre je iz 1688. godine.

Što se manastira Svetih Arhanđela tiče najviše podataka o njegovoj daljoj sudbini daje 1653. godine Rus Suhanov, čije kazivanje prenosi arhimandrit T. P. Temelis. Po Suhanovu u manastiru su tada boravila dva- tri siromaha, ali da je manastir najbolji od svih, da ima mnogo ćelija, a crkva i trpezarija su lepi; da manastir ima i veoma bogatu biblioteku grčkih i latinskih i slovenskih rukopisa i štampanih knjiga. Mnogo od svega toga je upropašćeno. Na kraju dodaje da su tu stanovali Srbi od davnina. Čudno je da ni Suhanov, a ni Temelis ne pominju monahe koji su došli iz lavre Svetog Save, kao ni brojne monahe iz samih Arhanđela, da bismo saznali šta s s njima zbilo oko 1653. godine. Nov podatak daje dokument iz 1669. godine kojim patrijarh Dositej ustupa manastir Arhanđela monahu Nektariju da u njemu na miru živi, da ga obnovi, a svi arhanđelski monasi, verovatno većinom Grci, da ga slušaju i zajedno ubiraju prihode od maslinjaka, vinograda i livada. Znači da je za Arhanđele opet nastupio period mira i izvesnog blagostanja i da je mogao bezbedno da prima hadžije iz više pravoslavnih zemalja. Koliko je decenija taj mirni period trajao nije poznato, ali se zna da je početkom XVIII. veka manastir mogao opet da bude obnovljen, jer je crkva bila većim delom porušena.

Ako posmatramo u celini istorijat zadužbina Nemanjića u Svetoj Zemlji, čak i u sasvim sažetom pregledu kao što je ovaj, možemo da uočimo značaj koji su imali naši monasi i zadužbinari u održavanju pravoslavlja na toj srazmerno maloj teritoriji, ali na kojoj su se vekovima sukobljavali razni naodi i razne religije. Sačuvani su mnogi pisani izvori - povelje naših vladara, biografska dela naših duhovnika, mnogobrojni zapisi hadžija i putopisi poklonika iz raznih zemalja, ali i dela istaknutih istoričara, naših i stranih, posebno ruskih. Mnogi podaci su nepotpuni, neki opisi se ponavljaju, pojdine navode je danas teško proveriti, ali to ni u kom slučaju ne zamagljuje činjenicu da je uloga naših monaha u Svetoj Zemlji od XIII. do početka XVII. veka bila veoma značajna.

Putopisci su retko uz svoje tekstove davali poneki crtež manastira koje su obišli. Delo nepoznatog autora Opisanije Jerusalima izdato u Beču  1748. godine na slavenosrpskom jeziku, sadrži bakroreze Hristifora Žefarovića koji prikazuju jerusalimske crkve. Žefarovićevi bakrorezi, rađeni prema popularnim vodičima do svetih mesta nemaju uopšte veze sa stvarnim izgledom crkava.

Još su ređe fotografije koje su putopisci i autori XIX. i HH. veka objavljivali u svojim radovima.

Kroz povest o srpskom monaštvu u Svetoj Zemlji provlači se kao crvena nit postojanje i značaj manastira Svetih Arhanđela Mihaila i Gavrila u Jerusalimu, zadužbine kralja Milutina. Stoga ćemo se malo detaljnije zadržati na opisu ovog manastira i njegove crkve i njihovom današnjem izgledu...

 

odlomak: Zadužbine Nemanjića u Svetoj zemlji.Vidosava Nedomački

 
ENGLISH ΕΛΛΗΝΙΚΑ РУССКИЙ
ЋИРИЛИЦА
 
 
 
 
 
Hilandar.info
 

Vesti iz Hilandara
 
Jerusalimska patrijaršija
 

Vesti iz Svete zemlje
 
Manastir Svetog Save Osvećenog
 

Manastir Svete Katarine Sinaj
 

Sveto pismo online
 
 
 
Mapa sajta
 

©2014-2017 Svetazemlja.info | Sva prava zadržana | Uslovi korišćenja | LaktusDev